پس از ۸۸ روز قطعی گسترده اینترنت بین‌الملل در ایران، جمهوری اسلامی از روز سه‌شنبه ۵ خرداد، بخشی از دسترسی کاربران را دوباره برقرار کرد. اقدامی که رسانه‌های دولتی آن را «بازگشت اینترنت» اعلام کردند، اما بررسی‌های ایندیپندنت فارسی، داده‌های بین‌المللی و پیام‌های رسیده از ساکنان شهرهای مختلف ایران نشان می‌دهد آنچه اکنون برقرار شده، تنها دسترسی محدود، کند و ناپایداری است که حتی با وضعیت اینترنت پیش از اعتراض‌ها و جنگ اخیر هم فاصله زیادی دارد.

قطع گسترده اینترنت در ایران پس از کشته شدن علی خامنه‌ای و آغاز جنگ ۳۸ روزه، به طولانی‌ترین خاموشی اینترنتی تاریخ با عاملیت یک دولت در جهان تبدیل شد. در این مدت، ده‌ها میلیون نفر عملا از ارتباط با جهان خارج محروم شدند، کسب‌وکارهای آنلاین از بین رفتند، بسیاری از خدمات آموزشی یا درمانی قطع شدند و ارتباط خانواده‌ها با بستگانشان در خارج از کشور نیز قطع شد.

اکنون اگرچه بخشی از اتصال دوباره برقرار شده، داده‌های «کنتیک»، شرکت فعال در تحلیل ترافیک اینترنت جهانی، نشان می‌دهد سطح ترافیک اینترنت ایران هنوز با وضعیت عادی فاصله قابل‌توجهی دارد و تنها بخشی از کاربران به شبکه بین‌الملل دسترسی پیدا کرده‌اند.

بر اساس نموداری که داگ مادوری، مدیر تحلیل اینترنت شرکت کنتیک، منتشر کرده، ترافیک اینترنت ایران پس از حدود سه ماه خاموشی، تنها تا حدودی افزایش یافته و همچنان بسیار پایین‌تر از سطح پیش از دی‌ماه است و در دوره فعلی، موسوم به «بازگشت اینترنت»، سطح اتصال کاربران از ۳۹ درصد فراتر نرفته است.

هم‌زمان، ده‌ها پیام و روایت مردمی از شهرهای مختلف ایران به ایندیپندنت فارسی رسیده است که نشان می‌دهد بخش بزرگی از مردم هنوز یا به اینترنت بین‌الملل دسترسی ندارند یا تنها به شکل محدود و بسیار کند متصل شده‌اند و حجم اختلال روی شبکه اینترنت ایران نیز بسیار بالا است.

یکی از مخاطبان ساکن تهران می‌گوید: «با وجود باز شدن نسبی اینترنت، هیچ‌کدام از اپلیکیشن‌ها حتی با فیلترشکن‌های قوی، هم درست باز نمی‌شود. همچنان مجبوریم با همان کانفیگ‌های پولی گران‌قیمت وصل شویم.»

پیام‌های مشابه از شهرهای مختلف نشان می‌دهد اختلال گسترده در سرویس‌های اصلی همچنان ادامه دارد. بسیاری از کاربران می‌گویند تلگرام در وضعیت در حال‌ به‌روز‌رسانی (updating) باقی می‌ماند، ارسال و دریافت پیام‌ها با تاخیر طولانی انجام می‌شود و بسیاری از سرویس‌های خارجی عملا قابل استفاده‌ نیستند.

روزنامه دنیای اقتصاد نیز گزارش داد که با وجود اتصال دوباره اینترنت برای مشترکان پهن‌باند ثابت، دسترسی به گوگل‌پلی همچنان با مشکل روبرو است و بسیاری از کاربران امکان دانلود یا به‌روزرسانی اپلیکیشن‌ها را ندارند.

این مسئله برای میلیون‌ها کاربر اندروید، به‌ویژه دارندگان گوشی‌های سامسونگ، به بحرانی جدی تبدیل شده است. برخی می‌گویند حتی به‌روزرسانی‌های امنیتی نیز به‌سختی انجام می‌شود و بسیاری از برنامه‌ها بدون اتصال پایدار به گوگل‌پلی، عملا از کار افتاده‌اند.

یکی از کاربران نوشت: «هر کسی می‌گوید اینترنت در ایران وصل شده است، واقعا نمی‌داند مردم چه می‌کشند. هنوز گوگل‌پلی باز نمی‌شود و حتی نمی‌توان برنامه‌های سامسونگ را به‌روز کرد.»

بررسی‌های ایندیپندنت فارسی نشان می‌دهد آنچه اکنون برقرار شده، احتمالا تنها دسترسی محدود برای بخشی از کاربران است و هنوز میلیون‌ها نفر در بسیاری از مناطق ایران عملا به اینترنت جهانی دسترسی ندارند. برخی کارشناسان حوزه فناوری معتقدند جمهوری اسلامی فعلا تنها بخشی از ظرفیت اتصال بین‌المللی را بازگردانده است تا هم فشار افکار عمومی کاهش یابد و هم امکان کنترل و نظارت شدیدتر بر کاربران حفظ شود.

بسیاری از کاربران شبکه‌های اجتماعی نیز می‌گویند سرعت اینترنت به‌شدت پایین و استفاده از فیلترشکن‌ها تقریبا غیرممکن است. برخی دیگر نیز معتقدند حکومت عمدا اتصال را به‌گونه‌ای برقرار کرده است که مردم تنها بتوانند از خدمات محدود و کنترل‌شده استفاده کنند.

با این حال آنچه مهم‌تر از خود اتصال اینترنت به نظر می‌رسد حس‌وحال روحی افراد و جو کشور پس از این ۸۸ روز است که در پیام‌های کاربران به‌وضوح بازتاب می‌یابد. برخلاف تبلیغات رسانه‌های حکومتی که تلاش دارند بازگشت اینترنت را نشانه «عادی شدن شرایط» معرفی کنند، بخش بزرگی از مردم نه‌تنها خوشحال نیستند، بلکه خشم و ناامیدی عمیقی را ابراز می‌کنند.

هم‌زمان با وصل‌ شدن محدود اینترنت، براوردها نشان می‌دهد هزینه اقتصادی ۸۸ روز قطعی اینترنت در ایران به رقمی بی‌سابقه رسیده است. بر اساس داده‌های موسسه نت‌بلاکس، خسارت مستقیم این خاموشی گسترده حدود سه میلیارد و ۲۸۷ میلیون دلار است؛ رقمی که با  دلار ۱۷۴ هزار تومانی، معادل حدود ۵۷۱ هزار و ۹۰۰ میلیارد تومان خواهد شد.

نت‌بلاکس پیش‌تر اعلام کرده بود که هر روز قطعی اینترنت، حدود ۳۷ میلیون و ۳۵۰ هزار دلار به اقتصاد ایران خسارت مستقیم وارد می‌کند.

افشین کلاهی، رئیس کمیسیون دانش‌بنیان اتاق بازرگانی ایران نیز میزان زیان غیرمستقیم ناشی از قطع اینترنت را روزانه بین ۷۰ تا ۸۰ میلیون دلار اعلام کرد. بر این اساس، مجموع خسارت‌های غیرمستقیم ۸۸ روز قطعی اینترنت، رقمی بین شش میلیارد و ۱۶۰ میلیون تا هفت میلیارد و ۴۰ میلیون دلار براورد می‌شود که میانگین آن حدود شش میلیارد و ۶۰۰ میلیون دلار، معادل بیش از یک میلیون و ۱۴۸ هزار میلیارد تومان است.

ابعاد این خسارات‌ زمانی روشن‌تر می‌شود که با برخی پروژه‌های عمرانی مقایسه شوند. برای مثال، بودجه آبرسانی روستایی ایران در سال ۱۴۰۵ حدود ۲۵ هزار میلیارد تومان اعلام شد. به این معنا که خسارت مستقیم قطعی اینترنت، بیش از ۲۳ برابر کل بودجه سالانه آبرسانی روستایی ایران است.

رئیس کمیسیون دانش‌بنیان اتاق بازرگانی ایران همچنین گفت هزینه هر روز قطع اینترنت معادل بودجه لازم برای ساخت چهار پل در ابعاد پل بی‌۱ کرج یا احداث دو نیروگاه است؛ مقایسه‌ای که ابعاد اقتصادی یکی از طولانی‌ترین خاموشی‌های اینترنتی تاریخ جمهوری اسلامی را بیش‌ازپیش آشکار می‌کند.

قطع ۸۸ روزه اینترنت در ایران علاوه بر خسارت‌های اقتصادی گسترده، بار دیگر موضوع «اینترنت طبقاتی» و کنترل حکومتی بر دسترسی آزاد به اطلاعات را هم به یکی از بحث‌های اصلی جامعه ایران تبدیل کرد. در طول این مدت، بسیاری از نهادهای حکومتی، رسانه‌های وابسته به حکومت و برخی شرکت‌های خاص همچنان به اینترنت پایدار دسترسی داشتند، در حالی که میلیون‌ها شهروند عادی از ابتدایی‌ترین ابزارهای ارتباطی محروم بودند.

اکنون نیز بسیاری از کاربران می‌گویند اتصال فعلی بیشتر شبیه «اینترنت نیمه‌جان» است و بازگشت واقعی به شبکه جهانی در کار نیست. در شرایطی که حکومت هنوز درباره جزئیات محدودیت‌ها، سطح واقعی اتصال و زمان بازگشت کامل اینترنت توضیح شفافی ارائه نکرده است، نگرانی‌ها درباره امکان تکرار دوباره خاموشی سراسری همچنان ادامه دارد.